De invloed van het EU handelsbeleid op het recht op gezondheid - Wim De Ceukelaire

Het Europees handelsbeleid en de impact op het recht op gezondheid

Door Wim De Ceukelaire


Handel heeft op verschillende manieren een impact op gezondheid. (…)
Staten hebben de verplichting om ervoor te zorgen dat hun handelsbeleid consistent is
met hun wettelijke verplichtingen inzake het recht op gezondheid.
” Paul Hunt, Speciaal Rapporteur van de Verenigde Naties voor het recht op gezondheid, 2004

Het recht op gezondheid is een recht dat eenieder toekomt. Hoewel het een plicht is van staten om er
voor te zorgen dat ieder van dit recht kan genieten, wordt het recht op gezondheid dikwijls
overvleugeld door economische belangen. De vrijhandelsakkoorden die de Europese Unie aan het
onderhandelen is met landen in het Zuiden illustreren dat.

Het meest bekende voorbeeld van de invloed van handelsakkoorden op het gezondheidsbeleid is de
problematiek van intellectuele eigendomsrechten op de toegang tot kwaliteitsgeneesmiddelen maar er
zijn ook andere problemen die aandacht verdienen. Deze nota legt enkele actuele bekommernissen
voor in verband met het huidige Europese handelsbeleid ten opzichte van ontwikkelingslanden.

Uitbreiding van de bescherming van intellectuele eigendom
De Lissabonstrategie en de EU2020-strategie stelt de kenniseconomie centraal als troef voor de
Europese concurrentiekracht. De bescherming van kennis via intellectuele eigendomsrechten is dan ook
een absolute prioriteit geworden in het Europese handelsbeleid. Daarbij streeft de EU een steeds
verregaander bescherming van de intellectuele eigendomsrechten na. Het gaat daarbij bvb. om:
• Uitbreiding van de termijn van octrooibescherming, dus langer dan 20 jaar zoals voorzien in het
TRIPS-akkoord;
• Gegevensexclusiviteit, waardoor een producent van generieke geneesmiddelen ook als er geen
octrooi rust op een bepaald product gedurende een aantal jaren geen beroep kan doen op de
klinische testgegevens van het originele product. Wil de producent in die tijd op de markt
komen dan moet hij zelf opnieuw de klinische tests uitvoeren. (Cfr. de FTA met Peru en
Colombia)
• Verplicht lidmaatschap tot internationale akkoorden wat betreft IPR zoals de Patent Cooperation
Treaty. Dit akkoord vereenvoudigt de procedure voor bedrijven om een octrooi aan te vragen,
waardoor het aantal octrooiaanvragen aanzienlijk toeneemt. (Cfr. De Cariforum EPA)

Moedwillige uitbreiding van het begrip namaak
Er is een probleem met nepgeneesmiddelen van slechte kwaliteit in ontwikkelingslanden, maar dit
probleem houdt nauwelijks verband met het naleven van intellectuele eigendomsrechten, tenzij er
sprake is van een moedwillige namaak van een merk om er winst uit te slaan. De
wereldhandelsorganisatie maakt zelf een onderscheid tussen 'namaak van een merk' en een 'inbreuk op
het merkenrecht'. In dat laatste geval gaat het om betwistingen over gelijkaardige namen of
verpakkingen zonder dat er noodzakelijk sprake is van minderwaardige producten dat een gevaar voor
de volksgezondheid zouden zijn.

De EC maakt dit onderscheid echter niet en breidt de definitie van 'namaak' uit naar elke betwisting op
het vlak van merkenrecht. Zelfs betwistingen in de sfeer van octrooien kunnen eronder vallen. Hier
gaat het dus absoluut niet meer over het beschermen van de volksgezondheid maar over commerciële
disputen. Handelsakkoorden die dergelijke provisies bevatten kunnen dus zeer verregaande gevolgen
hebben. Alle inbreuken vallen dan immers onder de strenge strafmaatregelen die Europa eist in
bilaterale handelsakkoorden en onder ACTA (de Anti-Counterfeiting Trade Agreement).

Striktere afdwinging van intellectuele eigendomsrechten
Europa legt zich in verschillende handelsakkoorden vooral toe op een strengere 'enforcement', betere
regels dus om de bescherming van intellectuele eigendom af te dwingen. Het gaat bvb. om
Grensmaatregelen : inbeslagname van goederen die vermoedelijk inbreuk maken op IPR bij
import, export of doorvoer. ACTA voorziet bijvoorbeeld inbeslagnames en vernietiging van
goederen enkel en alleen op grond van vermoedelijke inbreuken op het merkenrecht en zonder
dat er een gerechtelijke procedure bij te pas komt.
• Het beschouwen van inbreuken op intellectuele eigendomsrechten als een misdaad. Daardoor
worden strenge strafmaatregelen (waaronder gevangenisstraf) toegepast voor het niet
respecteren van intellectuele eigendomsrechten. Dit ontmoedigt generieke producenten om hun
geneesmiddelen op de markt te brengen wanneer farmaceutische bedrijven er frivole
octrooipraktijken op nahouden, zoals het aanvragen van verschillende octrooien voor hetzelfde
medicijn om hun monopoliepositie te verlengen.
Inbeslagnames en zelfs vernietiging enkel en alleen op basis van een klacht over inbreuken op
het merkenrecht (en mogelijk ook op octrooirecht), zonder dat een rechtbank daarover moet
oordelen. Een gerechtelijke procedure zou bijvoorbeeld nog het proportionaliteitsbeginsel
kunnen inroepen om de vernietiging van veilige medicijnen te voorkomen als het om een
geringe inbreuk gaat of als die onvoldoende bewezen is.
• Zelfs 'third parties' kunnen gestraft worden. Het kan gaan om inbeslagnames maar zelfs om
gevangenisstraf onder ACTA. Gerechtelijke overheden kunnen optreden tegen leveranciers van
de componenten van betwiste geneesmiddelen maar ook bvb. tegen afnemers zoals
hulporganisaties.

Investeringsakkoorden ondermijnen volksgezondheid
Bepaalde provisies in bilaterale handelsakkoorden verstrekken aan multinationale bedrijven meer
mogelijkheden om gerechtelijke procedures aan te spannen tegen overheden die maatregelen nemen in
het belang van de volksgezondheid. Deze bedrijven kunnen immers inroepen dat dergelijke
maatregelen hun investeringen en winsten 'onteigenen'. Deze rechtszaken worden niet beslecht in
lokale rechtbanken maar door internationale panels die niet aan publieke controle onderhevig zijn.
Precedenten zijn bijvoorbeeld de rechtszaken van Philip Morris tegen Uruguay en Australië omwille
van maatregelen op het vlak van tabakscontrole.

Liberalisering van diensten ondermijnt publieke gezondheidsystemen
Publieke gezondheidsystemen zijn te verkiezen in ontwikkelingslanden omdat de bevolking niet de
middelen heeft om zich op de markt te voorzien in diensten. Het GATS akkoord onder de
Wereldhandelsorganisatie voorzag al in verschillende opties om de handel in diensten te liberaliseren.
Daaronder vallen ook gezondheidsdiensten en aanverwante diensten. Nu gebruikt de EU de bilaterale
handelsakkoorden om verdere liberalisering van diensten op de agenda te zetten. Onder de Cariforum
EPA beloofden verschillende landen immers al vrijmaking van de handel in gezondheidsdiensten. Zo
kunnen Europese bedrijven nu bijvoorbeeld vrij ziekenhuizen opzetten in Jamaica zonder dat daar veel
beperkingen opgelegd kunnen worden.

Actieplatform Gezondheid & Solidariteit
Haachtsesteenweg 53
1210 Brussel
+32(0)2/209 23 64
info@gezondheid-solidariteit.be
IBAN: BE21 5230 8060 9503
Ondernemingsnummer: 0535.605.294

Nieuwsbrief

Volg ons